سوءقصد به ذات همایونی - رسانه مجازی نیلسو

«نه به استبداد» به شیوه جوجه کمونیست‌ها

سوءقصد به ذات همایونی

سوءقصد به ذات همایونی

سوءقصد به ذات همایونی نوشته رضا جولایی کتابی است که با استعاره‌ای تاریخی یا شاید بتوان گفت تاریخی استعاری آغاز می‌شود. در رویه اصلی داستان سوءقصد به محمدعلی شاه قاجار، شاه مستبد جریان دارد که پس از پیروزی مشروطه و امضای فرمان آن و کمی بعد مرگ پدرش، مظفرالدین شاه قاجار بر تخت نشست و تردیدهای فراوانی درباره سوءقصد به او وجود دارد؛ از جمله اینکه گفته می‌شود این سوءقصد را وی خود ترتیب داده بود تا بتواند دستاویزی برای سرکوب مشروطه‌خواهان بیابد.

بیشتر بخوانید:

شاه که در اوایل سلطنتش دشمنی خود را چندان با مشروطه و مشروطه‌خواهان آشکار نمی‌کرد، پس از مدتی به تحریک درباریان که دستشان از بعضی مناصب کوتاه شده بود و از جمله رعایای آن‌ها وارد مجلس شده بودند، تحریک می‌شد که مقام و نفوذ شاه در اداره حکومت در حال کمرنگ شدن است.

در هر حال، داستان با پایان نافرجام ترور شاه آغاز می‌شود. در ادامه سوءقصدکنندگان به ذات حضرت پادشاه که مارکسیست‌های جوانی هستند که همه به دلایلی برای مدتی وطن را به مقصد روسیه تزاری ترک کرده بودند، یکی یکی روایت می‌شوند. این اثر و شخصیت‌های آن نه فقط در دل تاریخ مشروطه بلکه در کل تاریخ مردم ما حضور دارند. هریک از آن‌ها نماینده قشری در میان این مردم‌اند که ظلم و جور را برنمی‌تابند و حوادث زیادی را رقم زده‌اند.

جولایی از این واقعه تاریخی فقط در حد ویترین برای اثر خود بهره گرفته و از اسامی شخصیت‌های تاریخی وام گرفته است، اگر در این زمینه یعنی در خصوص قتل‌ها و ترورهای اوایل مشروطه مطالعه کافی داشته باشید، شاید نام حیدر عمو اوغلی (حیدر تاروردیف) را شنیده باشید؛ نام این فرد بر بسیاری از رویدادهای بزرگ این دوره ثبت شده است؛ از ترور امین السلطان و سوءقصد به شاه تا نهضت جنگل. او شخصیتی سایه‌گون داشت و هرگز انگیزه‌های اصلی‌اش مشخص نشد ولی در این باره مورخان حدس‌هایی زده‌اند و نقل‌قول‌هایی در کتب تاریخی دیده می‌شود. در این رمان علاوه بر این شخصیت، شخصیت‌های دیگری نیز از دل تاریخ قاجار آمده و بدون در نظر گرفتن زمان و مکان درست با یکدیگر ملاقات می‌کنند و هر یک روایتی دارند.

در بسیاری از موارد زمان و مکان تاریخی دقیق نبوده و این نقد به نویسنده نیز وارد نیست زیرا او از این بستر برای بیان تاریخ، فرهنگ و رسوم مردم این دوره استفاده کرده است و اگرچه به قول سیمین دانشور می‌تواند مورخ باشد، ولی برگزیده است که نویسنده باشد و تاریخ را ظرفی برای بیان داستان خود دانسته است.

او شخصیت‌های مبهم و بی‌گذشته‌ای را از دل تاریخ بیرون کشیده و به آن‌ها گذشته و آینده بخشیده است. علاوه بر گشت و گذار در دل زمانی مه‌آلود که می‌تواند از سال‌ها پیش از ترور شاه شهید آغاز شود و تا پس از آن ترور نافرجام شاه منفور ادامه یابد، نویسنده جغرافیایی درهم و جذاب را به هم پیوند می‌زند؛ از تهران تا تفلیس و مسکو، از جلفا و تبریز تا باکو و از قزوین تا ایروان سفری هیجان‌انگیز را با جوانی آغاز می‌کنید تا به سرانجامی برسید که جوانان چپ‌گرای مارکسیست ایرانی حزب کمونیست ایران را پایه‌گذاری می‌کنند و راهی را دنبال می‌کنند که میرزا رضای کرمانی آن را به روی آن‌ها گشود؛ ترور.

در این رمان شخصیت‌ها تضادهای مشهودی با هم دارند و تنها به دلیل هدف مشترک رهایی از ظلم و رسیدن به آزادی دست یاری به هم داده‌اند. نویسنده کوشیده با کنار هم قرار دادن این تضادهای شخصیتی به داستان عمق ببخشد. کشیش و جوانان کمونیست، حسین فقیر و عباس و حیدر متمول، زینال عاشق و شیک، عذاب وجدان کریم از قتل پیرزن و خونسردی بیش از حد حسین همه و همه در کنار هم با هم جذابیتی بی‌نظیر به داستانی می‌بخشد که قرار است پایانی خونین داشته باشد.

سوءقصد به ذات همایونی در چاپ اول خود به این شکل با الف تصغیر بر همایونی نوشته شد که اشاره‌ای به تحقیر مشروطه‌خواهان در حق محمدعلی شاه و روایت‌های آن‌ها از صدای زیر و زنانه او دارد

در میان شخصیت‌های داستان سوءقصد به ذات همایونی زنی وجود ندارد؛ تنها سایه زن در زندگی شخصیت‌های اصلی هست که از میان تصاویر و گاهی هم رؤیاها رخ می‌نمایاند؛ گویی زن و معشوق در داستان تاریخ مردانه ایرانی جایی ندارند.

این اثر می‌تواند بهترین اثر نویسنده باشد؛ از دل شخصیت‌های واقعی و تاریخ مثلاً حقیقی و پرتردید سکانسی را که در دل تاریکی شب رخ می‌دهد انتخاب کرده و و تصاویر را خود ساخته و شفاف می‌کند تا آنچه داستان باید بگوید پررنگ‌تر از تاریخ باشد و این تاریخ نیست که داستان را می‌سازد، مانند رمان‌های تاریخی، بلکه این داستان است که تاریخ را در کار رضا جولایی هویت می‌بخشد.

همه‌ آدم‌ها که روان‌شناس نیستند. فیلسوف نیستند. دست بالا خواننده‌ قصه‌های این دنیا هستند. دنیا که ساده‌تر باشد بزرگ‌تر جلوه می‌کند. دنیا که بزرگ جلوه کند آدم‌ها خود را بزرگ می‌پندارند. (سوءقصد به ذات همایونی؛ صفحه ۱۲۳)

شاید نظیر چنین رمان تاریخی با ساختی قوی و تأثیرگذار در تاریخ داستان‌نویسی ایران وجود نداشته باشد. در این رمان افراد مختلف از بی‌سواد تا باسواد همه و همه در کنار هم قرار می‌گیرند که نشان از آن دارد که رؤیاهای بزرگ رویدادهای بزرگ را می‌سازند و نه آدم‌های بزرگ. فضای سیاسی و اجتماعی جامعه در ضمن داستان زندگی قهرمانان به تصویر کشیده می‌شود تا اوضاع و احوال و فضاسازی داستان به تمامی نشان داده شود؛ سپس به نقطه اوج می‌رسد یعنی هر شخصیت داستانی دارد، تعلیق و گره‌گشایی در داستان زندگی هر فرد مخصوص به خود اوست، سپس همه این شخصیت‌ها با داستان‌های مجزا کنار هم جمع می‌شوند تا داستان تازه‌ای را روایت کنند؛ آغازی در داستان یک ملت.

شاخصه‌ بارز تمام خیابان‌های شهر و مملکت گِل بود. همه چیز در گلِ فرو رفته بود یا قرار بود فرو رود. آدم‌ها، سیاست، شاه. چرخ مملکت قرن‌ها بود در گِل می‌چرخید. برای همین بیشتر اوقات نمی‌چرخید. (سوءقصد به ذات همایونی؛ صفحه ۱۹۲)

می‌توانید برای درک درست این تاریخ به کتاب‌های حیدر عمواوغلی در گذر از طوفان‌ها، ایران در دوره سلطنت قاجار: قرن سیزدهم و نیمه اول قرن چهاردهم هجری‌قمری، چکیده انقلاب حیدرخان، حیدرخان عمواوغلی (اسناد و خاطرات)، ن‍ق‍ش‌ م‍رک‍ز غ‍ی‍ب‍ی‌ ت‍ب‍ری‍ز در ان‍ق‍لاب‌ م‍ش‍روطی‍ت‌ ای‍ران‌، تاریخ مشروطه کسروی، نهضت جنگل و معین الرعایا، تاریخ بیداری ایرانیان و … مراجعه کنید.


همه‌ آدم‌ها که روان‌شناس نیستند. فیلسوف نیستند. دست بالا خواننده‌ قصه‌های این دنیا هستند.

رضا جولایی متولد ۱۳۲۹ در تهران است. آثار دیگر او عبارت‌اند از: حکایت سلسله پشت‌کمانان، جامه به خوناب، شب ظلمانی یلدا، حدیث دردکشان، تالار طرب‌خانه، جاودانگان، نسترن‌های صورتی، باران‌های سبز و سیماب و کیمیای جان. رمان اخیر او به نام شکوفه‌های عناب نیز به تازگی منتشر شده که داستان قتل میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل، روزنامه‌نگار عصر مشروطه است.

رمان سوءقصد به ذات همایونی برای اولین‌بار در سال ۱۳۷۴ از سوی نشر جویا چاپ و در سال‌های بعد نشر افکار و نشر چشمه این کتاب را منتشر کردند.

قیمت چاپ سوم این کتاب در تابستان ۱۳۹۶، ۲۵۰۰۰ تومان بوده است.

قبلی «
بعدی »

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شاید دوست داشته باشید !

دسته‌ها

Footer