شوادان‌ها، شاهکار معماری خنک - رسانه مجازی نیلسو

شوادان‌ها، شاهکار معماری خنک

شوادان‌ها (سرداب‌ها) مکانی مناسب برای در امان ماندن از گرمای شدید و طاقت‌فرسای هوا بوده که امروزه هم در بسیاری از خانه‌های شهرهای شوشتر و دزفول مشاهده می‌شوند.

شوادان ها یکی از ویژگی های خاص و ویژه معماری دزفول است که کاربری های متنوعی داشته است. . منبع ثارالله دزفول

بدون شک، هنر معماری در تمام مناطق دنیا، بیش از هر چیزی متاثر از اقلیم و ساختار طبیعی آن سرزمین است. در واقع، انسان‌ها همواره برای همزیستی با محیط اطرافشان دست به ابتکاراتی می‌زدند تا بتوانند دشواری‌های ناشی از شرایط آب و هوایی محل زندگی‌شان را قابل تحمل‌تر کنند. امروزه هم، رعایت اصول توسعه پایدار ازجمله ملزوماتی است که برای جبران خسارت‌های ناشی از انقلاب صنعتی بر طبیعت در نظر گرفته می‌شود. اما نکته جالب اینجاست که هزاران سال قبل، در سرزمین ایران، انس و روامداری انسان با محیط طبیعی اطرافش همواره یکی از شاخص‌ترین نشانه‌های بروز تمدن و شهرنشینی بوده است. ازجمله مهم‌ترین این نشانه‌ها می‌توان به ساخت بناهای متناسب با اقلیم سرزمینی اشاره کرد که در آنها، برای حفظ محیط زیست، از ساختارهای گرمایشی و سرمایشی بدون نیاز به استفاده از انرژی های فسیلی استفاده می‌شد. یکی از جالب‌ترین این سازه‌ها، شوادان‌هایی هستند که از دوران باستان در سرزمین خوزستان مورد استفاده بومیان این منطقه قرار می‌گرفته است.

بیشتر بخوانید:

در آن دوران که مردم مانند امروز از امکانات سرمایشی برخوردار نبودند، برای دوام آوردن در گرمای شدید هوا در فصل تابستان، دست به ساخت بناهایی می‌زدند که در فصل گرما خنک بودند. ساخت و گسترش شوادان‌ها بسیار کار سختی بوده که بنا بر جنس زمین ممکن بود هفته‌ها یا ماه‌ها به طول بینجامد. در این مطلب با این جاذبه‌های گردشگری استان خوزستان بیشتر آشنا می‌شویم.

 شوادان چیست؟

در فرهنگ دهخدا واژه شوادان (شوادون، شبادان) به قسمتی از خانه گفته می‌شود که در دل زمین بوده و برای گریز از گرمای هوا در عمق حدود ۱۰ متری از سطح زمین قرار می‌گرفت. این واژه متشکل از کلمه شب (تاریک و سیاه) و پسوند دان است: یعنی اینجا را تاریک بدان. درگویش شوشتری، واژه‌ای به نام شوینه هم وجود دارد که به معنی آب خنک‌شده از خنکای شب و کوران هواست. و در گویش شوشتری هم شوادان به معنی شبستان است.

شوادان‌ها اجزا و عناصری دارند که به خنک شدن و راحت‌تر زندگی کردن در این فضا کمک می‌کنند . منبع دزفول نیوز
شوادان‌ها اجزا و عناصری دارند که به خنک شدن و راحت‌تر زندگی کردن در این فضا کمک می‌کنند . منبع دزفول نیوز

 در فن معماری زیرزمینی هم، شوادان به حفره‌های دستکند گفته می‌شود که به غیر از کفسازی و پله‌های آجری آن، در دیوارها و سقف آن از هیچ نوع مصالح بنایی استفاده نمی‌شود. در دوران باستان، معماران سازنده شوادان‌های باستانی دزفول، با در نظر گرفتن اصول و فنون حفاری و با توجه به جنس سخت خاک این منطقه (کنگلومرا: سنگی رسوبی که وجود ذرات گل و آهک در لابه‌لای آن مانند ملات بسیار مستحکمی عمل کرده و این ذرات را به هم متصل می‌کند) اقدام به حفر این فضاهای زیرزمینی کرده بودند.

تاریخچه احداث شوادان

هرچند تاریخچه احداث شوادان‌ها در سرزمین خوزستان به طور دقیق مشخص نیست، اما نکته مبرهن این است که شوادان‌سازی در زیرزمین‌های بافت قدیم شهرهای شوشتر و دزفول، یک سنت دیرینه بوده است. بر اساس بررسی‌های باستان‌شناسان، پیشینه احداث شوادان‌های دزفول را می‌توان به دوره ساسانیان و همزمان با پیدایش اولین نشانه‌های شهرنشینی در این منطقه تخمین زد. حرفه شوادان‌سازی در شوشتر هم، بر اساس نشانه‌ها و متون تاریخی موجود، از دوره صفویه رونق بسیار زیادی پیدا کرده و در دوره قاجار به اوج خود رسیده است. این در حالی است که با افزایش شهرنشینی و گسترش فناوری‌های پیشرفته‌تر، شوادان‌ها به‌تدریج بدون استفاده رها شده و به صورت متروکه درآمدند. با وجود این، در دوران جنگ تحمیلی و حملات موشکی، مردم از این سازه‌های باستانی به عنوان سنگر و پناهگاه استفاده می‌کردند. تا جایی که مجدداً از دهه ۷۰، بیشتر شوادان‌ها به دلیل متروکه شدن و عدم نگهداری مناسب، موجب ناپایداری و تخریب خانه‌های سنتی بافت قدیم شهرهای دزفول و شوشتر شدند. دلیل این امر، مسدود شدن دریچه‌های آنهاست که باعث از بین رفتن قدرت دفع رطوبت و ناپایداری آنها شده است. هرچند امروزه در معماری خانه‌های خوزستانی دیگر اثری از این سردابه‌ها دیده نمی‌شود، اما عمر بعضی از سردابه‌های باقی‌مانده (مانند خانه مرعشی)، از بناهایی که رویشان ساخته شده، بسیار بیشتر است. چرا که با وجود تخریب خانه‌های قدیمی، شوادان‌ها همچنان باقی مانده و در طول زمان توسط مالکان جدید گسترش پیدا کرده‌اند.

کاربردهای مختلف شوادان

شوادان‌ها به عنوان نوع خاصی از معماری ویژه سرزمین خوزستان، دارای کاربردهای مختلفی بودند. ازجمله مهم‌ترین این کاربردها، تهویه طبیعی هوا، ایجاد آسایش حرارتی به منظور استراحت، انباری، نگهداری آذوقه و مواد غذایی فاسدشدنی بود. عملیات کاهش دما با ایجاد کوران هوا، موجب کاهش رطوبت نسبی، افزایش تبخیر سطحی و ایجاد شرایط هوایی خنک در سرزمین گرم و مرطوب خوزستان می‌شد. به همین دلیل، دمای داخل سردابه‌ها در تابستان نسبت به دمای خارج کمتر و در زمستان نسبت به دمای خارج بیشتر بود. به‌طوری‌که دمای هوای این سرداب‌ها معمولاً حدود ۲۵ درجه سانتی‌گراد است، درحالی‌که متوسط دمای خیابان‌های اطراف به ۵۴ درجه سانتی‌گراد می‌رسد. البته این نکته هم حائز اهمیت است که دمای داخل شوادان‌ها براساس حجم و عمقشان متفاوت است. درواقع، هرچه حجم و عمق سردابه‌ها بیشتر باشد، نسبت به دمای هوای بیرون هوای خنک‌تر و پایدارتری دارند، به‌طوری‌که خنکی شوادان‌های کم‌عمق از ۲۷ درجه کمتر نمی‌شود.

معماری شوادان

معماری شوادان‌ها دارای اجزایی مانند سی‌سرا، کوره و بادگیر هستند که نقششان خنک شدن و راحت‌تر کردن زندگی در این فضاست. سقف این مکان‌ها به شکل گنبدی و بدون سازه بوده و در بالاترین قسمت سقف، سوراخی وجود دارد که معمولاً به کف حیاط می‌رسد. این سوراخ‌ها باعث مکش و جریان پیدا کردن هوا در داخل می‌شود. در این فضا دریچه‌ای برای ورود هوا دارد و با توجه به عمق شوادان و رطوبت موجود در آن، هوا خنک شده و از طریق کانال‌هایی در بخش‌های مختلف فضای زیرزمینی توزیع می‌شود. یکی دیگر از عوامل خنک ماندن شوادان‌ها هم استفاده از پدیده‌ نفوذ تأخیری فصول در زمین است، به‌طوری‌که در داخل این فضا، معمولاً دمای یک یا دو فصل قبل جریان دارد. در داخل این سردابه‌ها، معمولاً تزئیناتی به کار برده نشده و فضا‌سازی مشخصی در آنها دیده نمی‌شود. هرچند در بعضی از نمونه‌های آن از الگوی شکم‌دریده یا چلیپا استفاده شده و در بخش‌های درونی و بیرونی بعضی دیگر هم از تزیینات آجرکاری استفاده شده است. شیب موجود در سقف پلکانی که راه ارتباط حیاط با صحن سردابه بوده هم با آجر تزئین می‌شده تا از ریزش سنگ‌های بستر طبیعی زمین جلوگیری شود.

تاریخچه احداث شوادان ها را میتوان همزمان با پیدایش اولین نشانه های شهرنشینی در دزفول در دوره ساسانیان دانست . منبع کجارو
تاریخچه احداث شوادان ها را میتوان همزمان با پیدایش اولین نشانه های شهرنشینی در دزفول در دوره ساسانیان دانست . منبع کجارو

این سردابه‌های زیرزمینی دارای یک ورودی نسبتاً عریض هستند که در یک قسمت از حیاط قرار گرفته و پلکان ورودی شیب‌دار آن توسط یک راهرو به فضای داخل ختم می‌شوند. بخش اصلی شوادان، صحن مربعی شکلی است که با سایر بخش‌های آن اختلاف سطح دارد. یک سمت صحن به پلکان متصل می‌شود و سه سمت دیگر آن هم به حجره‌هایی به نام کت متصل می‌شود. جالب اینجاست که کت‌ها در بعضی از موارد به زیر حریم خانه‌ همسایه هم نفوذ کرده و با یک تونل یا دریچه به نام تال، به شوادان همسایه‌ها وصل می‌شده است. خانواده‌های ثروتمند (مانند خانه بوریاچین)، یا شوادان‌هایشان را به دو بخش زنانه و مردانه تقسیم می‌کردند یا چند شوادان را در کنار همدیگر می‌ساختند. از دیگر اجزای سردابه‌ها هم دریزه یا همان روزنه‌های استوانه‌ای‌شکلی به قطر حدود ۱ متر هستند که در درون حیاط خانه حفر شده و از آنها برای تأمین نور، تهویه عمودی و همچنین مسیرهایی برای بالا کشیدن خاک استفاده می‌شده است. بعضی از این دریزه‌ها هم به کوچه یا پشت‌بام خانه راه داشتند.

معروف‌ترین شوادان‌های خوزستان

هرچند امروزه اغلب این سردابه‌های باستانی از بین رفته‌اند، اما همچنان می‌توان بعضی از نمونه‌های زیبای آن را در خوزستان مشاهده کرد. شوادان‌های زیبای قلعه سلاسل و شاه‌نشین از جمله شوادان‌های خاص شهر شوشتر هستند که از نظر وسعت، تزئینات و ساختار با سایر سردابه‌های موجود متفاوت‌اند. شوادان قلعه سلاسل که یک بنای حکومتی محسوب می‌شده دارای تزئینات و کاشی‌کاری‌های زیبای قجری است. همچنین سقف این سردابه حجاری‌شده و برای بدنه‌های آن هم از آهک استفاده شده است. شوادان شاه‌نشین هم، امروزه جزء مجموعه خان بوده و در کنار حمام و باغ خان قرار گرفته، اما متاسفانه مسدود شده است.

شوادان‌های شهر دزفول هم بنا به درجه رفاه، ثروت، تفنن و جایگاه مالکانشان دارای معماری‌ها، تزئینات، ظرافت‌ها و هنرهای مختلفی هستند. از جمله این بناهای زیبای به‌جامانده می‌توان به شوادان آقامیر (که متاسفانه امروزه به خرابه تبدیل شده) و همچنین منزل مهدوی اشاره کرد که در نزدیکی بقعه شاه رکن‌الدین شهر دزفول قرار گرفته است.

از جمله شوادان‌های واقع در دهکده تاریخی دشت بزرگ خوزستان هم می‌توان به شوادان‌های حاج غلامحسین رجبی، ملا محمد کوچک، مشهدی محمد کوچک، کربلایی حیدر حسام، کربلایی غلامرضا حسنی، حاج محمدعلی مطیع، سید عبدالله موسوی، حاج ابراهیم قلندری (شوادان رشید)، مشهدی رجب کندزلو، حاج اصغر مرادحسینی (حاج اصغر آخوند)، استاد رحیم علی‌زاده، مشهدی حسن ناجی، مشهدی محمد اسکندری، مشهدی عبدالمحمد محمدی و سید رسول مرعشی اشاره کرد که به‌جز شوادان‌های کربلایی غلامرضا حسنی، ملا محمد کوچک و مشهدی محمد کوچکی، بقیه آنها تقریباً از بین رفته‌اند.

قبلی «
بعدی »

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شاید دوست داشته باشید !

دسته‌ها

Footer