چپ، راست یا آسمان؟ - رسانه مجازی نیلسو

چپ، راست یا آسمان؟

فردین علیخواه، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه گیلان

  • توسط صابر صادقی
115012233 - چپ، راست یا آسمان؟

مکان، همواره یکی از نمادهای عینی بیان منزلت اجتماعی افراد بوده است. به همین دلیل، نظیر برخی از شهرهای جهان، در برخی از شهرهای تاریخی ایران در برخی دوران تاریخی، کاخ پادشاهان عموما در بالاترین نقطه شهر ساخته می شد.

بدون شک علاوه بر ملاحظات امنیتی، در این خصوص پیوند بین منزلت (مقام پادشاهی) و مکان نیز دخیل بوده است. پادشاهان با نگاه به مردم از آن بالا (ارتفاعات) و با کوچک دیدن زیردستان، بیشتر عظمت و شوکت خود را احساس می کردند. در طرف دیگر ماجرا یعنی مردم نیز چنین حسی شکل می گرفت. کاخ پادشاه از همه جای شهر هویدا بود و افراد برای دیدن آن (مانند زمانی که خداوند را طرف صحبت خود قرار می دهند) باید به بالای سرشان نگاه می کردند.

قلعه فلک الافلاک
قلعه فلک‌الافلاک بر بلندای شهر خرم‌آباد

جالب است که در برخی از بناهای تاریخی، دروازه‌های کاخ ها به شکلی ساخته شده اند که همین مردم به هنگام ورود به کاخ به ناچار تعظیم می‌کنند تا سرشان به بالای چارچوب در برخورد نکند. چون وقتی نزدیک پادشاه هستید باز این اوست که باید از بالا به شما نگاه کند. یکی از آموزه‌های پیامبران و مصلحان اجتماعی نیز تضعیف نگاه سلسله مراتبی به مکان بود، به طوری که وقتی مردم بخواهند به آنها نگاه می‌کنند فقط سرشان را به چپ یا راست بچرخانند و نه به آسمان، که فقط خداوند شایسته آن است.

اشاره به زندگی پادشاهان به معنای آن نیست که در زندگی روزمره امروزی پیوند بین منزلت و مکان، دیگر موضوعیت ندارد. در زندگی روزمره ایرانی، مکان افراد بر اساس معیارها یا شاخص های منزلت نظیر سن، جنس، ثروت، تحصیلات، تخصص، و اقتدار ناشی از همه عوامل یادشده، مشخص می شود.

425 - چپ، راست یا آسمان؟
دکتر فردین علیخواه، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه گیلان

معمولا در خانواده های سنتی، اینکه پدربزرگ، مادر بزرگ، پدر، مادر، یا فرزند باشید مکان تان در خانه، مکان تان در کنار سفره یا میزناهارخوری، مکان نشستن تان در پذیرایی، فرق می‌کند. در ادارات هم چنین پدیده‌ای عموما به چشم می‌خورد. بر اساس سلسله مراتب اداری، مکان نشستن افراد در جلسات و حتی بزرگی یا کوچکی صندلی‌ها فرق می‌کند. به همین دلیل است که معمولا پنت هاوس‌های اداری یعنی طبقات آخرِ نزدیک به آسمان نصیب مدیران انقلابی می‌شود! در سال‌های اولیه انقلاب، در برخی از ادارات دولتی میز مدیر کل به طبقه همکف منتقل شد تا مردم برای ملاقات با او ناچار نباشند به آسمان، یعنی طبقه آخر بروند بلکه با نگاه به چپ یا راست بتوانند به راحتی او را بیابند.

در زندگی شهری امروز، ثروتمندان به نمادها یا مصداق های عینی منزلت نیاز دارند تا نشان دهند که عضو طبقه بالای اجتماعی جامعه خود هستند. وقتی که هنوز زمین در شهر تبدیل به کالایی کمیاب نشده بود این هدف به خوبی در خانه های درندشت برآورده می‌شد.

خانه‌هایی با متراژهای وسیع در قلب پهنه تاریخی تهران یا در شهرهایی نظیر کاشان یا شیراز هنوز موجود است. خانه‌هایی که متعلق به اشراف و متمولان زمانه خود بودند و تبدیل به موضوع گفتگوهای روزمره ساکنین معمولی شهر می‌شدند. ولی با افزایش تراکم شهرها و تبدیل زمین به کالایی کمیاب، این بار پنت‌هاوس شاخص یا نمادی مهم در بازنمایی منزلت می‌شود.

پنت‌هاوس همان کارکردی را داشت که در شهرهای تاریخی کاخ های پادشاهان داشتند با این تفاوت که این بار مفاهیم جدیدتری مانند «دید یا ویو و چشم انداز پانورامایی» نیز به آن افزوده شده بود. نگاه از آن بالا به شهر همان حسِ عظمت و شوکت را به پنتهاوس نشینان منتقل می کند. پنت‌هاوس، ثروتمندان را از مردم عادی کاملا جدا می‌کند. مردم عادی می‌توانند از فاصله ای دور به پنت‌هاوس اشاره کنند و آن را و آن‌ها را به یکدیگر نشان دهند.

پنت هاوس
پنت‌هاوس همان کارکردی را داشت که در شهرهای تاریخی کاخ های پادشاهان داشتند با این تفاوت که این بار مفاهیم جدیدتری مانند «دید یا ویو و چشم انداز پانورامایی» نیز به آن افزوده شده بود

حتی در برج‌هایی که به نظر می‌رسد افرادی با درآمد کم و بیش مشابه ساکن اند پنت‌هاوس نشین قابل تمایز می‌شود چون در طبقه‌ای اختصاصی زندگی می‌کند. اساساً خود پنت‌هاوس، تبدیل به نماد منزلت در شهرهایی می‌شود که ثروت مهم‌ترین شاخص منزلت اجتماعی است.

در طول دهه های اخیر، در برخی از کشورها تلاش‌ها شد تا در زندگی روزمره نگاه سلسله مراتبی به مکان کم رنگ شود. والدین تلاش کردند تا به فرزندان شان چشم غره نروند تا از مبل مشخصی بلند شوند و جایشان را به فرد دیگری بدهند که از نظر آنان منزلت بالاتری دارد. در ماشین تلاش کردند تا تعریف صندلی‌ها (جلو-عقب) بر اساس منزلت را کم رنگ کنند، در نشست های عمومی تلاش کردند تا اولا فقط صندلی‌های ردیف نخست دارای وسایل پذیرایی نباشد و دوما هر کس هر جایی که دوست دارد بنشیند. با این وجود تلقی سلسله مراتبی از مکان مسأله‌ای است که همچنان در جوامع بازتولید می شود و در چهره‌های جدیدی خودش را آشکار می‌کند که برای مثال علاقه به ماشین شاسی بلند (نگاه از ارتفاع به سایرین) از آن جمله است. نگاه سلسله مراتبی به مکان شاید در جاهایی بیانگر احترام باشد ولی عموما مؤید نابرابری‌های اجتماعی است.

قبلی «
بعدی »

اکانت اینستاگرام

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شاید دوست داشته باشید !

دسته‌ها

Footer